نقدي بر طرح درمان با متادون در زندانهاي ايران / کيوان رفيعي

متادون از سالهاي آغازين جنگ جهاني دوم توسط شيميستهاي نازي ابداع شد و به عنوان دارويي ضدخستگي و افزايش دهنده قواي جسماني ابتدا به سربازان درگير در جبهه هاي جنگ و سپس به ساکنان شهرهايي که زير بمباران مداوم هواپيماهاي متفقين قرارداشتند ارائه ميشد . همانگونه که ريماند نويسنده آلماني که در زمان جنگ در جبهه ها حضور داشت در خاطرات خود خطاب به خانواده اشاره ميکند که در غذايش همواره مقدار بيشتر پروتئين (نام عوامانه متادون در آلمان آن زمان بوده ) وجود دارد.
متادون بعدها به عنوان يک دارو جهت مداواي معتادان به هروئين و مشتقات آن تجويز شده و ميشود . معمولاً يک دوره درماني مشخص و محدود را دارد که بسته به شرايط شخص معتاد از نظر سن ، مقدار مصرف ، طول سابقه مصرف مواد و ... از دو هفته تا شش ماه به طول مي انجامد .
در زندانهاي ايران ارائه متادون از سال 84 آغاز شده و در ابتدا قرصهاي يک ميلي گرمي به معتادان زنداني داده ميشد پس از حدود 5 ماه به دلايل کاملاً نامشخص تحويل قرصهاي فوق الذکر متوقف شده و در عوض متادون مايع که ساخت کارخانجات داخلي ميباشد در زندان توزيع ميگردد . حال اينکه شربت متادون تحت چه شرايطي و با کدام فرمول توليد ميشود و آيا تمام مراحل توليد يک دارو که در دنياي امروز اعمال ميشود در توليد شربت متادون نيز منظور شده از جمله آزمايشات داوطلبانه انساني و بررسي جوانب جانبي و باليني آن و يا آيا هيچگونه مجوزي از سوي مراکز علمي ، بهداشتي و درماني جهت ادامه و ارائه اين دارو بيش از شش ماه از مراجع رسمي زير نظر سازمان بهداشت جهاني و کميسيون مبارزه با مواد مخدر وجود دارد؟
اشکالاتي است وارد بر طرح متادون در زندان که با توجه به شرايط راقم اين سطور پاسخگويي آن به عهده کسان ديگر ميباشد . اما مسئله اي که مرا به نوشتن اين مطالب ترغيب کرد اين بود که در زمان زنداني بودن، مدتي تفکيک زندانياني که متادون مصرف ميکنند از ساير زندانيان ، وقفه اي کوتاه در مصرف متادون ايجاد کرد ، ترک متادون چنان فشارهاي جسمي و روحي و رواني بر آنان وارد آورد که گاهاً زندانيان خودزني کرده و معمولاً متوليان زندان نيز ناچار به دوباره سهميه روزانه دادن آنان شدند . آثار و عوارض وابستگي ناشي از ترک متادون به حدي بود که اين سئوال را به ذهن مي آورد . آيا درمان به متادون جاي خود را به اعتياد متادون نداده است ؟ آنچه در پي مي آيد سئوالاتي است که در ذهن من بعنوان يک زنداني که با مصرف کنندگان متادون به اجبار زندگي مينمودم و از درد کشيدن آنها رنج ميبردم پيش مي آمد .
هر روز صبح با صداي آژير قرمز از خواب بيدار ميشدم که مرا به ياد زمان بمباران شهرها مي انداخت با اين تفاوت که اين آزير علامت متادون بود نه بمبارانهاي زمان جنگ تحميلي و جنگ جهاني دوم ، بعد از آن آژير نيز صف طويل زندانيان خمار ليوان بدست که در برابر پزشک مي ايستند و بعد از خوردن متادون نئشگي و بالا و پائين پريدنها آغاز ميشد . آنچه مسلم است با وجود اين شرايط يک زنداني معتاد که درجات خفيف اعتياد را از بيرون با خود به درون زندان آورده پس از 3 سال مستمر خوردن شربت متادون موفق به ترک درمان اعتياد خود نگشته است !! فقط اعتياد خود را از ماده اي به ماده ديگر تبديل نموده است .
گمان قريب به يقين اين است که تعدادي زيادي از زندانيان ناآگاه (فقط 630 نفر در زندانهاي اوين و رجايي شهر) حکم موجوداتي آزمايشگاهي را دارند که يک داروي ترک اعتياد را دريافت نموده و هر دو يا سه ماه ناچار به افزايش دوز مصرفي خود ميباشند که مسئولان زندان نيز با سخاوتمندي عجيبي با افزايش متادون موافقت ميکنند .
عوارض جانبي و باليني مصرف متادون براي يک ناظر سالم و آگاه کاملاً مشهود ميباشد ، مثلاً در مصرف کننده اي که دو سال پيش با 7 سي سي از داروي مذکور شروع کرده و اکنون 19 سي سي جيره روزانه دارد ؟! علائم زير ديده ميشود :
خشکي دهان ، افسردگي ، خمودگي ، بوي بد دهان ، شکايت از دردهاي مفصلي و گوارشي ، پرخاشگري ، يبوست مزمن ، پراکنده گويي ، عدم تمرکز ذهني و منطقي ، عدم انسجام و فقدان پشتکار حتي در انجام امور ضروري و روزمره .
با اين حساب مشخص نيست قربانيان ناآگاه طرح فوق تا چه زمان ارگانيزم داخلي بدنشان قادر به متابوليزه کردن داروي فوق الذکر بوده و مصرف هر روزه آن را تحمل مينمايند . آيا عاقبت مشخصي براي طرح متادون در زندانهاي ايران وجود دارد ؟ و آيا پس از 3 سال اجراي مستمر آن هيچگونه دورنمايي از موفقيت اين طرح در ترک اعتياد يک زنداني وجود دارد ؟ اميد است در سايه ديده باني صحيح افکار عمومي ، متوليان سيستم قضائي و زندانباني استفاده ابزاري از زندانيان به عنوان موجوداتي آزمايشگاهي را تصحيح و بازگشت به اصول و چارچوبهاي انساني را سرلوحه خويش قرار دهند.

کيوان رفيعي
دبير مجموعه فعالان حقوق بشر در ايران